Өзін-өзі бағалау дегеніміз не?
Біздің балалар мына сөздерді қаншалықты жиі естиді: «Сен соншалықты үлкенсін, бірақ киіну, аяқ киім кию, ұқыпты тамақтану және т. б. үйренбегенсін !» ересектер бұл бағалаулардан баланың өзі туралы пікірі қалыптасады деп ойламайды.
Өзін-өзі бағалау-бұл адам өзін, оның мүмкіндіктерін, әрекеттерін қалай бағалауы. Тиісті өзін-өзі бағалау адамға өз күштерін әртүрлі қиындықтар мен басқалардың талаптарымен байланыстыруға мүмкіндік береді. Бірігейсіздік (төмендетілген немесе шамадан тыс) ішкі әлемді үйлесімді дамуына кедергі келтіреді.
Өзін-өзі бағалаудың дамуы ерте балалық шақта басталады. Өзін-өзі бағалау деңгейін балалардың мінез-құлқымен анықтауға болады. Тиісті өзін - өзі бағалауы бар балалар көпшіл, ойын мен сабақта белсенді, тапқыр, көңілді-мұндай балалар сәтсіздікке ұшыраған кезде немесе жеңілген кезде ренжімейді нжәне көңілдері түспейді.
Төмен өзін-өзі бағалау осал, баяу, күдікті, сезімтал балаларға тән. Олар ойындарға да, сабақтарға да қатысқысы келмейді, өйткені талқылаудан, басқа балалардан да жаман болудан қорқу, ал егер бірдеңе жұмыс істемесе, олар жиі ренжіп, жабылады.
Өзін-өзі жоғары бағалау кезінде балалар басқаларға қарағанда жақсы болуға тырысады. Олар барлық жерде бірінші болғысы келеді, бәрін тыңдап, барлық өтініштері мен тілектерін орындауы керек. Олар көшбасшылыққа ұмтылатын балаларға агрессияны көрсете алады. Мұндай балалар өздерін ең ақылды, әдемі, күшті деп санайды.
Біздің тәрбиелнушілердің өзін-өзі бағалауын тексеру үшін мен, бөбекжай- бақша психологы ретінде, өте қарапайым «Баспалдақ»тестін қолданамын. Мен балаға боялған баспалдақты көрсетемін, оны конструктордан да жасауға болады. Мен айтамын: «Қарашы, мына баспалдаққа. Ең жақсы балалар ең жоғарғы деңгейге, ең төменгі сатыға — ең жаман балалар қойылады. Орташа сатыда — жаман да, жақсы да емес. Қадам неғұрлым жоғары болса, балалар соғұрлым жақсы болады. Өзіңді қандай қадамға қоясыз? Тәрбиеші сені қандай қадамға қояды? Ана? Әке? (сіз басқа жақын туыстар туралы сұрай аласыз)».
Егер осы жастағы балалар өздерін «өте жақсы», «ең жақсы» балалар деңгейіне қойса, бұл норма болып саналады. Кез-келген төменгі сатыдағы жағдай (әсіресе ең төменгі) барабар бағалау туралы емес, өзіне теріс көзқарас туралы айтады.
Өзін-өзі бағалау деңгейі мектепке дейінгі жаста өзгеруі мүмкін. Балаға деген әр үндеуіміз, оның іс-әрекетін әр бағалау. Табысқа және сәттілікке реакция, мұның бәрі балалардың өзіне деген көзқарасына әсер етеді. Яғни, біз ересектер балаға өзін-өзі бағалауды қалыптастыруға көмектесе аламыз. Тиісті бағалауды қалыптастыру үшін сіз бірнеше кеңестерді ұстануыңыз керек.
Баланы күнделікті істерден қорғамаңыз, ол үшін барлық мәселелерді шешпеңіз, балаға тазалауға, ойыншықтарды алып тастауға және ұйымдастыруға, шаңды сүртуге, гүлдерді суаруға және т.б. көмектеседі. Ол үшін ол әлі жетілмеген міндеттерді қоймаңыз. Оны мақтамаңыз, бірақ оған лайық болған кезде оны жігерлендіруді ұмытпаңыз, оның жаңа жетістіктерін атап өтіңіз. Оны басқа балалармен салыстырмаңыз. Баланың бастамасын марапттааңыз. Бала бізден ересектерден үлгі алатындығын ұмытпаңыз, сондықтан біз өзіміздің жетістіктеріміз бен сәтсіздіктерімізге деген көзқарастың бірігейсіздігін көрсетеміз. Баланы шынайы сүюден және оған сүйіспеншілік көрсетуден қорықпаңыз.
Елена Ивановна Мычко, № 8 бөбекжай - бақша психологы
